Co dzieje się z płytką, której nikt nie usuwa?
Na powierzchni zębów stale tworzy się płytka nazębna, czyli warstwa bakterii. Według podręcznika Merck płytka, która zostaje na zębie dłużej niż 2 dni, mineralizuje i zamienia się w kamień, a tego nie da się już usunąć szczoteczką.
Wytyczne AAHA opisują chorobę przyzębia jako proces, który zaczyna się od zapalenia dziąseł. Na tym etapie zmiany są odwracalne, a odpowiednia higiena pozwala im zapobiegać.
Nieleczone zapalenie dziąseł może przejść w zapalenie przyzębia, w którym ząb traci tkanki podporowe. Ten proces da się ustabilizować, ale trudno go odwrócić, a w końcu może doprowadzić do utraty zęba.
Problem dotyczy także młodych psów. Podręcznik Merck podaje, że do 2. roku życia nawet 80 procent psów ma jakiś stopień choroby przyzębia. Psy często maskują ból jamy ustnej, dlatego dyskomfort łatwo przeoczyć.
Sam kamień jest według AAHA głównie czynnikiem drażniącym. Większym problemem są bakterie płytki, dlatego domowa higiena celuje w płytkę, zanim zdąży stwardnieć.
Na początku płytkę tworzą głównie bakterie tlenowe. Gdy biofilm wnika w szczelinę między dziąsłem a zębem, przewagę zdobywają bakterie beztlenowe, bardziej niszczące dla tkanek. Produkty ich przemiany materii wywołują zapalenie, które prowadzi do utraty przyczepu zęba.
AAHA wymienia też czynniki, które wpływają na tempo i nasilenie choroby: predyspozycje rasowe, wady zgryzu, sposób gryzienia, ogólny stan zdrowia i miejscowe czynniki drażniące.
Wytyczne zaznaczają ponadto, że wpływ chorób przyzębia na resztę organizmu trudno udowodnić wprost, choć powiązanie jest opisywane. Poprawa jakości życia zwierzęcia po leczeniu jamy ustnej jest za to często widoczna w praktyce.
Z czego składa się domowa higiena jamy ustnej psa?
AAHA wyróżnia trzy sposoby działania produktów do profilaktyki: mechaniczny, czyli ścieranie płytki, niemechaniczny, czyli chemiczny, oraz połączenie obu. Część ekspertów woli produkty o podwójnym działaniu, bo korzystają z nich wszystkie zęby.
| Metoda | Jak działa | Co trzeba wiedzieć |
|---|---|---|
| Szczotkowanie zębów | Mechanicznie usuwa płytkę, także przy linii dziąseł | Usuwa płytkę, ale nie kamień; AAHA podkreśla, że przynosi korzyść, gdy jest codzienne |
| Przecieranie zębów gazikiem | Mechanicznie zmniejsza ilość płytki | Dla psów, które nie tolerują szczoteczki; Merck zaleca je co najmniej co drugi dzień |
| Gryzaki dentystyczne | Ścierają płytkę podczas żucia | Działanie potwierdza pieczęć VOHC przyznana konkretnemu produktowi; rozmiar dobiera się do masy ciała psa |
| Dodatki do wody, żele, spraye, proszki do karmy | Stosuje się je bez szczotkowania | Nie wymagają współpracy psa; o skuteczności konkretnego produktu mówi pieczęć VOHC |
Szczotkowanie wymaga współpracy psa, dlatego pierwszym krokiem jest oswajanie. Nauka szczotkowania krok po kroku zaczyna się od dotykania pyska, a kończy na pełnym szczotkowaniu z nagrodą po każdej sesji.
WSAVA proponuje pięć etapów: oswojenie z dotykiem pyska, dotykanie zębów, masaż dziąseł palcem z pastą, przejście na szczoteczkę i na końcu czyszczenie wewnętrznych powierzchni zębów, jeśli pies na to pozwala. Pełna akceptacja może zająć kilka tygodni.
Gdy pies mimo prób nie akceptuje szczoteczki, zostają środki niewymagające współpracy, na przykład proszek z algą dodawany do karmy. Ich działanie ocenia się dla konkretnego produktu, a nie dla całej grupy.
Jak często szczotkować zęby i od kiedy zacząć?
Materiał WSAVA dla właścicieli zaleca szczotkowanie raz dziennie i podaje, że trwa ono krócej niż 2 minuty. Łatwiej utrzymać nawyk, gdy ma stałą porę, na przykład przy posiłku, przed snem albo rano.
Podręcznik Merck za najskuteczniejsze uznaje szczotkowanie codzienne lub co najmniej co drugi dzień. Dłuższe przerwy dają płytce czas na zmineralizowanie się. AAHA przypomina, że nawet codzienne szczotkowanie nie zwalnia z badań w znieczuleniu, podobnie jak u ludzi.
Według WSAVA szczotkowanie zaczyna się, gdy pies ma już zęby stałe, czyli w wieku 6-7 miesięcy, albo po profesjonalnym czyszczeniu zębów u lekarza. Oswajanie z dotykiem pyska można jednak ćwiczyć od pierwszego dnia w domu.
AAHA zwraca uwagę, że u szczeniąt w trakcie wymiany zębów zabiegi w pysku mogą sprawiać dyskomfort, a złych skojarzeń trzeba unikać. Szczotkowanie zaognionych dziąseł boli i zniechęca psa, więc w takiej sytuacji najpierw potrzebna jest wizyta u lekarza.
W skrócie: szczotkowanie raz dziennie, krótko i o stałej porze, pastą przeznaczoną dla psów. Przy zaczerwienionych lub bolesnych dziąsłach najpierw lekarz, a dopiero potem nauka szczotkowania.
Co oznacza pieczęć VOHC na opakowaniu?
VOHC (Veterinary Oral Health Council) to rada złożona ze stomatologów weterynaryjnych i naukowców, która przyznaje pieczęć produktom do higieny jamy ustnej zwierząt. Rada sama nie testuje produktów. Ocenia dane z badań przekazane przez producenta i sprawdza, czy spełniają jej standardy.
Pieczęć może dotyczyć płytki, kamienia albo obu jednocześnie, więc na opakowaniu warto szukać informacji, którą deklarację ma produkt. AAHA podkreśla, że wiele produktów deklaruje takie działanie, ale tylko te zaakceptowane przez VOHC spełniły z góry ustalone standardy.
Wytyczne popierają metodologię VOHC i uznają stronę rady za pomoc w rozumieniu etykiet. AAHA zaleca też lekarzom, by wskazywali właścicielom konkretne produkty i sposób ich użycia, bo takie zalecenia częściej są stosowane w domu.
Do domowej higieny jamy ustnej psa służą szczoteczki, pasty, gryzaki, żele i dodatki do wody. Gdy porównuje się produkty do higieny jamy ustnej, lista VOHC pomaga odróżnić deklarację producenta od działania potwierdzonego w badaniach, bo pieczęć ma konkretny produkt, a nie cała kategoria.
Jak bezpiecznie podawać gryzaki?
Gryzaki uzupełniają szczotkowanie, a te z pieczęcią VOHC mają potwierdzony wpływ na odkładanie się płytki lub kamienia. VOHC podaje dwie zasady: rozmiar produktu dopasowany do masy ciała psa i podawanie go wtedy, gdy właściciel może obserwować, jak pies gryzie.
Ostrożności wymagają przedmioty bardzo twarde. AAHA nie widzi mocnego uzasadnienia dla twardych przysmaków, takich jak poroże oraz kości naturalne lub syntetyczne, bo mogą uszkodzić strukturę zęba i prowadzić do bólu i zakażenia. Złamane zęby opisywano nawet u 49,6 procent zwierząt towarzyszących.
Według AAHA złamaniom często można zapobiec, dobierając odpowiednie gryzaki i zabawki oraz pracując nad zachowaniem psa z lękiem separacyjnym albo gryzącego kraty klatki.
Podręcznik Merck wskazuje, że płytkę mogą usuwać przedmioty jędrne i włókniste, w które zęby się zagłębiają. Twarde przedmioty, jak kości i kopyta, mogą natomiast powodować pęknięcia zębów i należy ich unikać.
Przy wyborze gryzaków z potwierdzonym działaniem liczy się więc i pieczęć, i twardość, bo ryzyko złamania zęba wiąże się właśnie z przedmiotami twardymi. Gryzak dobrany do psa zastępuje inne przysmaki, a nie jest podawany dodatkowo.
Kontrola u lekarza: co ocenia się na wizycie, a co dopiero w znieczuleniu
AAHA uznaje za właściwe badanie jamy ustnej przytomnego psa co 6 miesięcy, a materiał WSAVA dla właścicieli mówi o regularnych, corocznych kontrolach. Podczas wizyty lekarz ocenia zęby stałe, przetrwałe zęby mleczne, zęby niewyrżnięte i stłoczenia.
U młodych psów sprawdza się też zgryz oraz to, czy zęby nie uciskają innych zębów lub tkanek miękkich. Gdy brakuje zęba stałego, AAHA zaleca zdjęcie RTG, bo ząb, który się nie wyrżnął, może sprawiać problemy.
Badanie przytomnego psa ma jednak granice. Wytyczne AAHA zaznaczają, że lekarz często nie docenia wtedy zaawansowania choroby, a pełny obraz daje dopiero sondowanie przyzębia i zdjęcia RTG wewnątrzustne, wykonywane w znieczuleniu ogólnym.
| Etap | Co zalecają wytyczne |
|---|---|
| Szczenię w okresie wymiany zębów | Badanie zębów mlecznych i zgryzu; przetrwałe zęby mleczne usuwa się szybko, by nie przesuwały wyrzynających się zębów stałych (AAHA) |
| Wiek 6-7 miesięcy, zęby stałe | Początek regularnego szczotkowania (WSAVA) |
| Do 1. roku życia: psy ras małych i średnich | Pierwsze pełne czyszczenie z polerowaniem i zdjęciami RTG, także bez widocznych zmian (AAHA) |
| Do 2. roku życia: psy ras dużych | Pierwsze pełne czyszczenie z polerowaniem i zdjęciami RTG (AAHA) |
| Dorosły pies | Badanie przytomnego psa co 6 miesięcy (AAHA) i okresowe badanie z czyszczeniem w znieczuleniu, w odstępach ustalonych przez lekarza |
AAHA zwraca też uwagę na szczenięta, które jako dorosłe będą ważyć mniej niż 20-25 funtów, czyli około 9-11 kg. Opieka nad ich zębami jest zwykle bardziej wymagająca niż u dużych psów. Więcej problemów mają też rasy krótkoczaszkowe, z powodu rotacji i stłoczenia zębów.
Na profesjonalne usuwanie kamienia w znieczuleniu składa się kilka etapów: zdjęcia RTG całego pyska, skaling nad i pod dziąsłem, polerowanie oraz sondowanie każdego zęba.
Po czyszczeniu lekarz może nałożyć na zęby preparat tworzący barierę dla płytki. AAHA zaznacza, że takie preparaty zmniejszają gromadzenie się płytki pod dziąsłem, ale nie zastępują higieny domowej ani kolejnych zabiegów.
Ostatnim krokiem zabiegu jest instrukcja higieny domowej. Jeśli lekarz wykonywał zabiegi chirurgiczne na dziąsłach, szczotkowanie wraca dopiero po ich zagojeniu, zgodnie z zaleceniami przy wypisie.
Dlaczego zębów nie czyści się bez znieczulenia?
Profesjonalne czyszczenie zębów to według AAHA usunięcie płytki i kamienia nad dziąsłem i pod nim, polerowanie oraz badanie jamy ustnej, wykonywane przez przeszkolony personel w znieczuleniu ogólnym. Kluczowa jest część pod dziąsłem, bo tam toczy się choroba.
AAHA uznaje tak zwaną stomatologię bez znieczulenia za niedopuszczalną. Nie wykazano, by była bezpieczniejsza ani by pozwalała równie dokładnie oczyścić zęby. Podręcznik Merck dodaje, że czyszczenie zębów u przytomnego zwierzęcia poprawia wygląd koron, ale nie stan przyzębia.
Według AAHA obawa przed znieczuleniem to najczęstszy powód, dla którego właściciele rezygnują z leczenia zębów psa. Ryzyko znieczulenia u zdrowych zwierząt, prowadzonego przez przeszkolony zespół, wytyczne oceniają jako bardzo niskie, dlatego nie traktują czyszczenia zębów na przytomnym psie jako alternatywy.
Które objawy wymagają wizyty u lekarza?
Choroby zębów długo rozwijają się bez wyraźnych sygnałów. AAHA wymienia objawy, które mogą pośrednio świadczyć o bólu zębów: nieprzyjemny zapach z pyska, szczękanie zębami, chudnięcie, zmianę sposobu jedzenia, apatię i zmianę zachowania.
Podręcznik Merck dodaje do tej listy krwawienie dziąseł, ich cofanie się i ruchomość zębów. Zapach z pyska ma różne źródła, dlatego przyczyny przykrego zapachu z pyska ustala lekarz po badaniu.
Kiedy do weterynarza: gdy z pyska psa czuć nieprzyjemny zapach, albo dziąsła krwawią lub są zaczerwienione, albo ząb się rusza lub jest złamany, albo pies je inaczej niż zwykle, chudnie lub unika gryzienia. Każdy z tych objawów osobno wystarczy, by umówić wizytę.
Na co zwrócić uwagę przy domowym przeglądzie pyska
Przegląd zajmuje chwilę: wystarczy unieść wargi i obejrzeć zęby z boku i z przodu. Uwagę zwracają:
- osad na zębach, zwłaszcza przy linii dziąseł,
- zaczerwienione, krwawiące lub cofające się dziąsła,
- zęby ruchome, ukruszone lub złamane,
- u szczeniąt ząb mleczny, który nie wypadł, choć obok wyrzyna się ząb stały.
Zaglądanie do pyska łatwo połączyć z innymi czynnościami pielęgnacyjnymi. Podczas przeglądu uszu, oczu i pazurów warto unieść wargi psa i obejrzeć zęby oraz dziąsła.
Szczoteczka i pasta dla psa to z kolei stały element listy, z której składa się domowy zapas akcesoriów dla psa, obok rzeczy potrzebnych do pielęgnacji sierści i pazurów.
