Sezon na kleszcze w ciągu roku - dwa szczyty aktywności
Aktywność kleszczy zmienia się w ciągu roku i zależy od gatunku oraz stadium rozwojowego. Według wytycznych ESCCAP w Europie Środkowej występują zwykle dwa szczyty: od marca do czerwca oraz od sierpnia do listopada. Wytyczne zaznaczają, że zmiany klimatu mogą ten rytm przesuwać.
Wśród kleszczy atakujących psy w Polsce są kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) i kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). Ten drugi przenosi babeszjozę i ma własny kalendarz: w polskich obserwacjach z lat 2012-2018 był najliczniejszy w marcu i kwietniu, a jesienią we wrześniu i październiku.
Latem dorosłe kleszcze łąkowe przechodzą okres spoczynku, czyli diapauzę. Spadek ich aktywności nie oznacza jednak, że w lipcu kleszczy nie ma wcale, bo inne gatunki i stadia mają swój rytm.
Kleszcza znalezionego w dowolnym miesiącu usuwa się tak samo, a instrukcja bezpiecznego usuwania kleszcza obowiązuje przez cały rok.
| Okres | Co wiadomo o aktywności kleszczy i zachorowaniach |
|---|---|
| Marzec-czerwiec | pierwszy szczyt aktywności kleszczy w Europie Środkowej; kleszcz łąkowy najliczniejszy w marcu i kwietniu; najwięcej przypadków babeszjozy w kwietniu i maju |
| Lipiec | przerwa między szczytami; dorosłe kleszcze łąkowe w letniej diapauzie |
| Sierpień-listopad | drugi szczyt w Europie Środkowej; kleszcz łąkowy najliczniejszy we wrześniu i październiku; drugi, niższy szczyt babeszjozy w październiku i listopadzie |
| Grudzień-luty | w łagodne zimy kleszcze łąkowe bywają aktywne; w Polsce środkowej i wschodniej babeszjozę notowano we wszystkich miesiącach, także zimą |
Czy kleszcze są aktywne zimą
Tak, choć nie każdej zimy i nie wszędzie. Wytyczne ESCCAP odnotowują, że kleszcza łąkowego można spotkać w czasie poszukiwania żywiciela także zimą, i podają przykład Niemiec. Podobne obserwacje pochodzą z Polski.
W badaniu prowadzonym w Polsce wschodniej w 2020 roku, dzięki łagodnej, w większości bezmroźnej i bezśnieżnej zimie, aktywne kleszcze łąkowe zbierano przez cały rok z wyjątkiem miesięcy letnich, gdy trwa diapauza. Autorzy podkreślają, że ten gatunek może być aktywny w miesiącach zimowych.
W tym samym badaniu kleszcze znajdowano przy temperaturze powietrza od 4,0 do 24,0°C, a najwięcej przy 10,0-18,0°C. Autorzy przytaczają też inną pracę, w której aktywne dorosłe kleszcze łąkowe znaleziono przy temperaturze tuż przy ziemi -0,1°C.
Te liczby opisują konkretne stanowiska i warunki badania. Nie wyznaczają uniwersalnego progu, poniżej którego kleszczy nie ma.
Zimą aktywny bywa też kleszcz pospolity. W badaniu z województwa warmińsko-mazurskiego wśród 45 kleszczy zebranych od psów w okresie jesienno-zimowym 39 należało do tego gatunku, a 6 było kleszczami łąkowymi. Autorzy wiążą to z przystosowaniem kleszczy do łagodniejszych zim.
Zimowe spacery po łąkach i nieużytkach nie są więc wolne od kleszczy. Warto o tym pamiętać obok innych zimowych spraw, takich jak ochrona psa przed chłodem i deszczem.
Choroby odkleszczowe także poza głównym sezonem
Aktywność kleszczy przekłada się na zachorowania psów. W badaniu danych z polskich lecznic z 2018 roku liczba przypadków babeszjozy rosła wiosną i osiągała szczyt w kwietniu i maju. Drugi, niższy szczyt przypadał na październik i listopad, po letnim spadku.
W tym samym badaniu w Polsce środkowej i wschodniej kliniczne przypadki babeszjozy notowano we wszystkich miesiącach roku, także zimą. Badanie z województwa warmińsko-mazurskiego objęło 30 psów z objawami babeszjozy, od których krew pobierano od listopada do lutego. U 29 z nich zakażenie potwierdzono badaniem PCR.
Spośród tych 30 psów tylko 6 miało ochronę przeciwkleszczową, a 24 nie były zabezpieczone. Autorzy podkreślają całoroczne ryzyko chorób odkleszczowych u psów, zwłaszcza jesienią i zimą. Gorączka czy ciemny mocz w styczniu wymagają tej samej reakcji co w maju, a pierwsze objawy babeszjozy opisano osobno.
Kiedy do weterynarza: natychmiast, także zimą, gdy pies ma gorączkę, jest apatyczny albo osłabiony, przestaje jeść, ma blade albo żółte dziąsła albo oddaje ciemny lub czerwony mocz. Pora roku nie wyklucza choroby odkleszczowej.
Czy chronić psa przed kleszczami także zimą
Wytyczne ESCCAP nie wyznaczają jednej daty końca ochrony. Podstawowa zasada brzmi: profilaktyka przeciwkleszczowa powinna obejmować cały okres, w którym kleszcze są aktywne. Jak długo to trwa, zależy od regionu, pogody i trybu życia psa.
ESCCAP dzieli zwierzęta według ryzyka:
- pies, który wychodzi na zewnątrz rzadko albo wcale - regularne oglądanie i ręczne usuwanie znalezionych kleszczy, czasem z dodatkowym podaniem preparatu,
- pies regularnie przebywający na zewnątrz - stała ochrona co najmniej w sezonie kleszczy tam, gdzie zimy są wyraźnie mroźne, a w cieplejszych rejonach i tam, gdzie kleszcze przeżywają w budynkach, ochrona może być potrzebna przez cały rok,
- pies stale narażony na ponowną inwazję kleszczy - ochrona przez cały rok,
- pies w rejonie dużego ryzyka chorób odkleszczowych - ochrona przez cały rok.
Przy drugiej grupie ESCCAP dodaje, że kleszcz łąkowy bywa aktywny zimą. U psa z Polski środkowej lub wschodniej, gdzie babeszjoza jest częsta i notowano ją także zimą, decyzję o przerwaniu ochrony warto podjąć razem z lekarzem weterynarii.
Osobną sprawą są wyjazdy. ESCCAP zaleca regularne stosowanie preparatu przeciwkleszczowego u psów podróżujących do regionów z kleszczami i chorobami odkleszczowymi, zwłaszcza gdy te choroby nie występują w miejscu zamieszkania.
W cieplejszym klimacie południa Europy niektóre gatunki, np. Rhipicephalus sanguineus, mogą żerować przez cały rok, więc zimowy wyjazd także wymaga zaplanowania ochrony.
Niezależnie od pory roku ESCCAP zaleca codzienne oglądanie psa i usuwanie znalezionych kleszczy, zwłaszcza pod koniec okresu działania preparatu. Przed rozmową z lekarzem przydaje się porównanie metod ochrony przed kleszczami i pchłami, bo preparaty różnią się formą i zasadami stosowania.
W skrócie: kleszcze mają w Europie Środkowej dwa szczyty aktywności, wiosną i jesienią, ale kleszcz łąkowy i kleszcz pospolity bywają aktywne także w łagodne zimy. ESCCAP zaleca ochronę przez cały okres aktywności kleszczy, a przy stałym lub dużym ryzyku przez cały rok.
